Jak przestać odkładać naukę na ostatnią chwilę

Matura jest jeszcze daleko, notatki z historii czekają w szufladzie, a nauka zaczyna się zawsze od jutra. Prokrastynacja przed maturą nie jest wyjątkiem ani dowodem lenistwa. Badacze opisują ją jako przewidywalny mechanizm. Skoro da się go przewidzieć, da się też z nim pracować.

Piszemy jako zespół, który buduje aplikację do nauki historii. Wyraźnie oddzielamy to, co wynika z badań, od naszych własnych hipotez.

Dlaczego odkładamy naukę, choć wiemy, że nie powinniśmy?

Tim Urban w wystąpieniu na TED z 2016 roku (nagranie i transkrypt) opisuje to obrazowo. W głowie prokrastynatora walczą o stery dwie siły. Racjonalny Decydent planuje i myśli o celach. Małpa Natychmiastowej Gratyfikacji chce tylko tego, co łatwe i przyjemne. Gdy przejmie stery, człowiek ląduje na Ciemnym Placu Zabaw, czyli w rozrywce, na którą sobie nie zasłużył i która co gorsza wcale go nie cieszy.

Jest też trzecia postać, Potwór Paniki. Budzi się dopiero tuż przed terminem. Małpa boi się go bardziej niż czegokolwiek, więc ucieka, a Racjonalny Decydent wraca do pracy. Dzięki temu w ostatniej chwili da się zrobić zaskakująco dużo.

Wystąpienie jest zabawne, ale dobrze oddaje to, co badacze mierzą. W metaanalizie 691 korelacji Piers Steel (PubMed) definiuje prokrastynację jako dobrowolne odkładanie zaplanowanego działania mimo przewidywania, że przez to będzie się gorzej. Najsilniej wiążą się z nią niechęć do samego zadania, jego odległy termin, niskie poczucie własnej skuteczności, impulsywność i niska sumienność.

Odkładanie nie świadczy więc o złym charakterze. Dotyczy najczęściej zadań nieprzyjemnych, dużych i odległych w czasie, a matura jest właśnie takim zadaniem.

Dlaczego matura jest szczególnie trudnym terminem?

Dla większości maturzystów jest to pierwszy w życiu termin o tak dużej stawce i tak dużym zakresie. Nie było próby generalnej, na której koszt odkładania dałoby się poczuć na własnej skórze. Na większości kierunków studiów wynik egzaminu dojrzałości decyduje o rekrutacji, bo uczelniane egzaminy dodatkowe są rzadkością.

Koszt odkładania przychodzi późno, a ulga natychmiast. W klasycznym badaniu studentów Tice i Baumeistera, opisanym przez Association for Psychological Science, osoby odkładające pracę miały na początku semestru mniej stresu niż inne. Pod koniec miały go więcej, częściej chorowały i dostawały niższe oceny. Badanie dotyczyło studentów, nie maturzystów, ale mechanizm jest czytelny.

Znaczenie ma też wiek. W badaniu 935 osób w wieku od 10 do 30 lat (Steinberg i współautorzy, 2009) młodsi nastolatkowie, poniżej 16. roku życia, częściej wybierali mniejszą, ale szybszą nagrodę. Umiejętność planowania z wyprzedzeniem rozwijała się do wczesnej dorosłości. Maturzyści mają zwykle 18-19 lat, więc planowanie wciąż u nich dojrzewa.

Termin maturalny jest twardy, więc Potwór Paniki na pewno się pojawi. Kłopot w tym, że materiału z kilku lat nie da się nadrobić w kilka dni. Przegląd technik uczenia się (Dunlosky i współautorzy, opis APS) wskazuje, że najlepiej działają samosprawdzanie z pamięci i powtórki rozłożone w czasie. Podkreślanie i ponowne czytanie, najpopularniejsze wśród uczniów, wypadają słabo.

Naszym zdaniem odkładanie jest jednym z najważniejszych źródeł lęku maturalnego, na które uczeń ma wpływ.

Czy szkoła uczy się uczyć? Co mówią dane

Polscy piętnastolatkowie osiągają w badaniu PISA 2025 wyniki wyraźnie lepsze od średniej UE i OECD (komunikat IBE). Jednocześnie rzadziej niż rówieśnicy opisują się jako wytrwali. Wysiłek zwiększa, gdy praca staje się trudna, 50% polskich uczniów (UE 56%, OECD 59%). Nad zadaniem pracuje do skutku 44% (UE 57%, OECD 60%). Pod względem wskaźnika wytrwałości Polska zajmuje ostatnie miejsce razem ze Słowenią.

Podobny obraz pokazuje raport OECD o nauce w czasie zamknięcia szkół. Średnio w krajach OECD niemal co drugi piętnastolatek miał wtedy kłopot z motywowaniem się do nauki w domu co najmniej raz w tygodniu. Co trzeci miał kłopot z rozumieniem zadań. Największą przeszkodą nie był internet ani sprzęt, tylko motywacja. W Polsce 44% uczniów czuło się pewnie w motywowaniu się do nauki na wypadek ponownego zamknięcia szkół (średnia OECD: 58%). Połowa polskich uczniów, 52%, zgodziła się, że nauczyciele byli dostępni, gdy potrzebowali pomocy (OECD: 67%).

Liczb tych nie należy czytać jak wyroku. Są to deklaracje uczniów, składane z pamięci po kilku latach, i OECD ostrzega, że mogą być obarczone błędem. Raport nie wykazał też prostego związku między pewnością w samodzielnej nauce a utrzymaniem wyników. Większość systemów, które nie straciły w matematyce, nie miała ponadprzeciętnej pewności uczniów. Dane nie mówią więc, kto za to odpowiada: szkoła, dom czy szersze uwarunkowania.

Dobra wiadomość jest taka, że umiejętności uczenia się można się nauczyć. Przewodnik IBE opisuje przegląd badań. Uczenie planowania, monitorowania i oceniania własnej nauki daje średnio dodatkowe osiem miesięcy postępu w ciągu roku, najlepiej w kontekście konkretnego przedmiotu. Autorzy przewodnika zastrzegają, że taki efekt trudno osiągnąć w praktyce, a ewaluacje powiązane z dostawcami programów zwykle go zawyżają. Nie obwiniamy szkół ani nauczycieli, bo dane tego nie rozstrzygają.

Co naprawdę działa na odkładanie?

Dwie metaanalizy badań nad interwencjami dają uczciwy, ale skromny obraz. Odkładanie da się ograniczyć, a najlepiej wypadają metody oparte na terapii poznawczo-behawioralnej, czyli pracy nad myślami i nawykami. Van Eerde i Klingsieck (24 badania, 1173 osoby) opisują duży spadek odkładania, który utrzymał się w pomiarach kontrolnych, ale zastrzegają, że wnioski są wstępne. Rozental i współautorzy (12 badań, 718 osób) widzą efekt mały, a dla terapii poznawczo-behawioralnej umiarkowany. Opiera się on jednak na trzech badaniach, a uczestnikami byli głównie studenci i uczniowie szkół średnich.

Z nauki o uczeniu się wynika też wskazówka praktyczna. Samosprawdzanie z pamięci i powtórki rozłożone w czasie wygrywają z ponownym czytaniem. Autorzy przeglądu zastrzegają jednak, że techniki te pomogą tylko osobom zmotywowanym i potrafiącym ich użyć.

Na tej podstawie stawiamy hipotezę Korepy.ai, której nikt jeszcze nie sprawdził. Wczesny start bez sposobu na odkładanie zwykle się nie utrzymuje. Dla osób, które zaczęły późno, umiejętność zabrania się do pracy jest jedyną dźwignią, bo działa niezależnie od tego, ile czasu zostało. Nie twierdzimy, że wczesny start jest zbędny. Twierdzimy, że bez radzenia sobie z odkładaniem plan nauki często zostaje na papierze.

Jak pomagamy w Korepy.ai i co zrobić dziś

Obowiązuje nas zasada „AI, które nie zmyśla, bo zbudowali je nauczyciele”. Dlatego treści przygotowujemy z historykami i nauczycielami, a materiały, które są jeszcze w recenzji, oznaczamy w aplikacji. Z tego samego powodu piszemy otwarcie, że poniższe rozwiązania to nasze założenia. Aplikacja jest w fazie testów, które trwają do 25 października 2026. Oficjalny start zaplanowaliśmy na 26 października. Nie mamy jeszcze danych, że te rozwiązania działają.

• Mapa fabularna dzieli materiał na krótkie rozdziały z podanym czasem czytania. Zadanie mniej odległe i mniej nieprzyjemne łatwiej zacząć, co wynika z analizy Steela.
• Uczeń wybiera, ile dni w tygodniu się uczy, a kalendarz do matury pokazuje, ile rozdziałów to oznacza i czy jest na bieżąco. Zaległość nie jest karą.
• Trzy pytania po rozdziale są formą samosprawdzania z pamięci, jedną z dwóch technik o najwyższej użyteczności w przeglądzie Dunlosky'ego. Rozdział uznajemy za potwierdzony przy co najmniej dwóch poprawnych odpowiedziach.
• Rodzic widzi postęp dziecka, czyli procent i plan, ale nigdy odpowiedzi ani wyników pytań.
• Powtórki rozłożone w czasie planujemy, ale jeszcze ich nie ma.

Mapy fabularne są i będą bezpłatne.

Już dziś, bez żadnej aplikacji, można zrobić kilka małych rzeczy. Poniżej trzy rady dla ucznia i trzy dla rodzica.

Co z tego wynika?

Odkładanie nie jest cechą charakteru. Jest reakcją na zadanie duże, nieprzyjemne i odległe, a matura spełnia wszystkie trzy warunki. Badania pokazują, że z odkładaniem da się pracować, choć efekty interwencji są skromne, a dowody wstępne. Uczeń i rodzic mają ten sam cel, a najwięcej mogą zdziałać, gdy zadanie stanie się mniejsze i bliższe.

Oto jak to widzimy. Wnioski każdy wyciągnie sam.

Pierwszą mapę fabularną, „Drogę Homo sapiens”, można obejrzeć bez logowania: korepy.ai/droga-homo-sapiens. Osoby, które chcą wypróbować plan nauki i krótkie testy, mogą zgłosić się jako testerzy do 25 października 2026 przez formularz na korepy.ai. Konto testera jest bezpłatne i bez karty.

Źródła

Tim Urban, Inside the mind of a master procrastinator - TED2016. Wystąpienie, z którego pochodzą postacie Małpy, Racjonalnego Decydenta i Potwora Paniki.

Steel, P. (2007). The nature of procrastination, Psychological Bulletin 133(1), 65-94 - Piers Steel. Metaanaliza 691 korelacji, źródło definicji i predyktorów prokrastynacji.

Why Wait? The Science Behind Procrastination, APS Observer - Eric Jaffe, 2013. Opis badania Tice i Baumeistera (1997) o stresie, zdrowiu i ocenach prokrastynatorów w czasie semestru.

Steinberg i in. (2009), Age differences in future orientation and delay discounting, Child Development 80(1), 28-44 - Steinberg, Graham, O'Brien, Woolard, Cauffman, Banich. Badanie 935 osób w wieku 10-30 lat o orientacji na przyszłość.

Which Study Strategies Make the Grade?, APS - opis przeglądu Dunlosky i in. (2013). Ocena dziesięciu technik uczenia się.

PISA 2025, informacja prasowa IBE PIB, 8.09.2026 - Instytut Badań Edukacyjnych. Wyniki Polski i wskaźniki wytrwałości z kwestionariusza ucznia.

OECD (2023), PISA 2022 Results (Volume II): Learning During and From Disruption - OECD. Dane o nauce w czasie zamknięcia szkół, w tym o motywacji i dostępności nauczycieli.

Metapoznanie i samoregulacja, Przewodnik po strategiach edukacyjnych - IBE PIB, aktualizacja maj 2025. Przegląd skuteczności uczenia metapoznania i samoregulacji (oparty na przeglądzie Education Endowment Foundation).

van Eerde, W., Klingsieck, K. B. (2018). Overcoming procrastination? A meta-analysis of intervention studies, Educational Research Review 25, 73-85 - Metaanaliza 24 badań interwencji.

Rozental i in. (2018). Targeting procrastination using psychological treatments, Frontiers in Psychology 9, 1588 - Metaanaliza 12 badań z randomizacją.